Gıdayı çöpe atarak geleceği çalıyorsun

Bir yanda açlık, kıtlık, kriz, diğer yanda israf ve kaynakların sorumsuzca ve sınırsızca tüketilmesi. Dünyada 820 milyonun üstünde insan süreğen açlık çekerken her sene neredeyse 1,3 milyar ton gıda israf ediliyor. İsraf ülkemizde de mühim boyutlarda. Her gün aşağı yukarı 5 milyon ekmeği israf ediyoruz. Her sene neredeyse 19 milyon ton gıdayı çöpe atıyoruz. Bu kadar besinin israf edilmesi kabul edilebilir bir vaziyet değil. 2021 BM Besin İsrafı Endeksi Raporuna nazaran şahıs başına maksimum gıda israf eden ülkeler listesinde üçüncüyüz.

İsraf hâlâ dünya genelinde büyük bir çekince olmaya devam ediyor. Besin krizinin esas nedeni değilse de artan maliyetler, nüfus artışına rağmen üreten nüfusun giderek azalması gıda krizine giden kilometre taşlarını oluşturuyor. Üstelik global istila ve savaş suretiyle harikulâde durumlar gıda krizini yakınlaştırıyor, derinleştiriyor. Buna ayrıca 2050’de artan nüfusu besleyebilmek için gıda üretiminin yüzde 60 oranında artırılması gerektiği iddia ediliyor.

Nimet denince başta ekmek olmak suretiyle yiyecekler akla geldiği suretiyle israf denince de tekrardan en başında yiyecekler geliyor aklımıza. İsraf edilen sadece yiyecekler değil halbuki. Teknolojik araçlardan giyeceğe sayabileceğimiz o denli oldukça lüzumsuz ya da fazladan alınan şey var ki… Bütün bu harcamalar, tüketilen kaynaklar israf kapsamında.

Gıda kaybı ve israfının hasat öncesi, hasat sırası, depolama, nakliye ve lojistik, ambalajlama, perakende ve tüketim olmak suretiyle ziraî kaynaklı mahsullerin soframıza gelinceye kadar her basamakta çöpe gittiği bir gerçek. Toplu tüketim yerlerinde üretim planlamasının yapılmaması, kifayetsiz yığın idaresi, negatif hijyen şartları, işçinin eğitimsiz olması, alternatifli porsiyonların olmaması ve aleni büfe uygulamaları, tüketiciye sorulmadan sunulan ikramlar ve tüketicilerin meyve ve zerzevat seçerken dokunarak ziyan vermesi, perakende etabındaki gıda israfına misal oluşturuyor.

İhtiyaç fazlası plansız alışveriş, önerilen tüketim zamanı ile son tüketim zamanı ortasındaki farkın bilinmemesi, meskende makul olmayan koruma kaideleri, gereğinden fazla meydana getirilen yemekler, yanlış hazırlama teknikleri ve artan yiyeceklerin değerlendirilmemesi suretiyle sebeplerle tüketim etabında besinler çöpe gidiyor.

Gelişmiş ülkeler gıdayı daha fazla marketlerde ya da konutlarında israf ederken gelişmekte olan ülkeler ise altyapı ve teknoloji yetersizliği sebebiyle gıdayı sofralarına gelmeden evvel kaybediyor. Ülkemizde meydana getirilen araştırmalar özellikle taze meyve ve sebzede neredeyse yüzde 50’lik yitik bulunduğunu gösteriyor. Bu yüzden gıda kayıplarını ve israfını azaltmak için milli ve global ölçekte önlemler alınmalı.

Gıda israfı ile çaba için 2020’de Tarım Bakanlığın tarafınca Birleşmiş Milletler Besin ve Tarım Örgütü (FAO) ile işbirliği içerisinde başlatılan “Gıdanı Koru, Sofrana Sahip Çık” kampanyasını bu mevzudaki çalışmalara misal olması açısından değerli buluyorum. Gıdanı Koru atölyeleri bu konuda bilinçlenmeyi ve gıda okuryazarlıklarını artıracak, yanlışsız pişirme tekniklerini öğretecek. Bu kapsamda gıda bankacılığı ve tarlada kalan arz fazlası eserlerin gönüllüler vasıtasıyla toplanıp ihtiyaç sahiplerine dağıtılması israfı azaltmaya yönelik gayretler olarak sıralanabilir.

Türkiye İsrafı Tedbire Vakfı ile Besin Kurtarma Derneği gibisi sivil cemiyet kuruluşlarının da hem aktifliği hem de rakamları artmalı. Birçok firmanın yürüttüğü sürdürülebilirlik projeleri, devlet kurumlarının sıfır atık projesi ve lokal idarelerin geri dönüşüm üstüne yapmış olduğu faaliyetler oldukça değerli ve pahalı. Direkt ya da bilvasıta olarak besinimizi çöpten kurtarmayı amaçlayan oldukça değerli çalışmalar bunlar.

Gıda işletmelerine de bu konuda büyük vazifeler düşüyor. Mesela kafe ve lokantalarda maksimum dikkatimi çeken kâr maksadıyla serpme kahvaltı, iftar menüleri gibisi programlardan kaçınmak israfı azaltmada tesirli olacaktır.

Belirli aralıklarla buzdolabı düzenlemesi yapmak, konuttaki fazla gıdaları alternatif tanımlarla değerlendirip tekrardan kullanmak, öğün planlaması yapmak, ufak porsiyonlar hazırlamak israfın azaltılmasında tesirli yollardandır. Paylaşmak da gıda israfını önlemeye destek olur. Bütün bunlara rağmen bozulan bir yiyeceği çöpe atmak yerine kompost üretimi organik birçok atığın çürütülmesi yoluyla geri kazanabilirsiniz.

Önce ferdî olarak israfa neden olan alışkanlıklarımızı değiştirmemiz gerekiyor. Besin senin geleceğindir. Çöpe atma! Zira gıdanı çöpe atmak ya da güvenliğini sağlamak senin seçimin. Müslüman Fransız düşünürü Roger Garaudy der ki, israf Allah’a ve topluma karşı bir hırsızlıktır. Hususa bir de bu pencereden bakıp bu şuuru hayatına uygulama edebilirsen israfı sana düşen kadarıyla değerli seviyede önleyebilirsin. Gıdayı çöpe atarak aslında sadece geleceği çöpe atmıyorsun. Tıpkı vakitte besine ulaşamayanların geleceğini çalıyorsun.